De bom die in het ijs verdween

Het vliegpad loopt over de Thule Air Base (nu Pituffik Space Base), de meest noordelijke basis van de Amerikaanse strijdkrachten, ongeveer 1.200 kilometer van de Noordpool. De basis ligt in de ruige kustregio van Noordwest-Groenland en wordt omgeven door eindeloze gletsjers, fjorden en ijsbergen. De ligging is strategisch: hier bevindt zich een vroege-waarschuwingssysteem tegen Sovjet-raketten, en de basis diende als belangrijke noodlandingsplaats voor patrouillerende bommenwerpers over de Arctische wateren. Voor de Amerikanen was Thule een stukje Arctisch gebied dat tegelijkertijd militair bolwerk en logistieke levensader was.

Plotseling slaat het ongeluk toe

Er breekt brand uit in de cabine. De piloten vechten wanhopig, melden noodlanding aan – en dan verliest het toestel hoogte. Het stort neer op het zee-ijs van de North Star Bay, slechts enkele minuten van Thule Air Base. De conventionele explosieven in de bommen ontploffen. Geen kernexplosie – maar de kracht verscheurt alles: plutonium en uranium worden als giftig stof en fragmenten over kilometers verspreid. Een radioactieve wolk bedekt ijs en zee.

De ramp is een feit. Operatie Crested Ice start onmiddellijk – een wanhopige strijd tegen kou, duisternis en straling. Honderden arbeiders scheppen tonnen besmet ijs in tanks, bergen wrakstukken. Drie bommen worden grotendeels geborgen. Van de vierde ontbreekt tot op heden cruciale onderdelen van de secundaire kern – de uranium-235 cilinder die de fusie-reactie activeert. Officiële rapporten (AEC 1968, bevestigd door NSArchive 2025) melden: 85–94% van de componenten gevonden, maar “no parts of the fourth secondary have been identified.” Radioactief materiaal (ongeveer 10% van het plutonium) verspreidt zich in sedimenten en de zee.

De gevolgen – toch massief

Het gebied raakte grootendeels besmet, de radioactiviteit vergelijkbaar met die na een aanslag met een zogenaamde ‘vuile bom’. Plutoniummateriaal en andere radioactieve fragmenten kwamen in het ijs en de zee terecht en bedreigden de werknemers ter plaatse. Velen meldden in de jaren daarna ernstige gezondheidsproblemen.

De Deense regering, de andere NAVO-partners en zelfs de opruimwerkers werden opzettelijk niet volledig geïnformeerd over de details. In de jaren na het ongeval meldden veel arbeiders zware gezondheidsproblemen. Rechtszaken tegen de Deense overheid waren onsuccesvol, net als een petitie bij het Europees Parlement, dat vanwege de uittreding van Groenland uit de EEG in 1985 geen bevoegdheid zag – het ongeval lag vóór deze datum, en sindsdien valt Groenland niet meer onder het Euratom-verdrag. Pas in 1995 betaalde de Deense staat de overlevenden een bescheiden vergoeding: ongeveer 5.000 euro per persoon.