In de chaotische, ademloze maanden na de val van de Muur in 1989 werden twee van de invloedrijkste figuren in de Duitse economie op brute wijze uit het leven gerukt – beiden nauwe vertrouwelingen van bondskanselier Helmut Kohl. Alfred Herrhausen en Detlev Rohwedder stonden aan het hoofd van de financiële en economische politiek in een tijd die het lot van een heel land bepaalde. Beide aanslagen werden toegeschreven aan de Rote Armee Fraktion (RAF). De daders? Tot op heden, 2026, nooit gepakt, nooit veroordeeld. Wat zou er gebeurd zijn als deze mannen hadden overleefd? Zou de Wende een andere wending hebben genomen? Over enkele weken is het 35 jaar geleden dat Detlev Rohwedder stierf – en opnieuw richt de donkere kant van politieke geweldpleging en onopgeloste misdrijven de aandacht op zich.
Alfred Herrhausen: de visionaire bankier en zijn gewelddadige dood
Geboren in 1930 in Essen, werd Alfred Herrhausen in 1988 voorzitter van de Raad van Bestuur van de Deutsche Bank. Met een sterke focus op industrie- en energieaangelegenheden leidde hij vanaf de jaren ’70 de transformatie van de bank naar een wereldwijde universalbank – inclusief het toen opkomende investmentbanking. Maar Herrhausen was meer dan een bankier. Vanaf de herfst van 1987 pleitte hij openbaar voor schuldverlichting voor zwaarbelaste ontwikkelingslanden. De schuldenlast verlichten om het wereldwijde financiële systeem van een instorting te behoeden. Zijn initiatief veroorzaakte wereldwijde debatten – en maakte hem tot pionier. Tegelijkertijd opende hij de deur naar economische samenwerking met de Sovjetunie en Oost-Europa: leningen, marktoegang, echte partnerschappen. Hij verkeerden in elitekringen zoals de Bilderberg-conferentie.
Herrhausen wilde de Sovjetunie onder Michail Gorbatsjov zichtbaar helpen – niet alleen met leningen, maar door een fundamentele herstructurering van Europa. Zijn houding kan worden geplaatst binnen een traditie van Duitse realpolitik, zoals die onder Otto von Bismarck zichtbaar was: Duitsland als een balancerende kracht in Europa, die via nauwe partnerschappen met Rusland (toen Sovjetunie) stabiliteit en vrede waarborgt – in plaats van in eenzijdige afhankelijkheid van westerse machten te vervallen.
Zijn idee omvatte massale economische steun voor de Sovjetunie, naar het voorbeeld van zijn Mexicoplan voor ontwikkelingslanden, uitgebreid naar het Oosten. Daarbij nauwe Duits-Sovjet-samenwerking, die Gorbatsjovs hervormingen zou steunen en een vreedzame transitie mogelijk zou maken. En ten slotte de visie van een nieuw Europa: een verenigd, multipolair Europa van Lissabon tot Moskou – een vredes- en economische orde waarin Duitsland een centrale brugfunctie vervult, niet alleen als transatlantisch verbonden partner, maar als zelfstandig vormgever. Terwijl Henry Kissinger en delen van de regeringen Reagan en Bush Herrhausens grootschalige leningen en samenwerking met de Sovjetunie als riskant en naïef bekritiseerden – omdat ze de USSR te lang zouden laten voortbestaan en de NAVO zouden verzwakken – brandmerkten RAF en linkse extremisten hem juist om die reden als symbool van het imperialistische kapitaal. Tot op heden bestaan er vanwege onopgeloste motieven speculaties over mogelijke betrokkenheid van inlichtingendiensten, omdat een sterk Duits-Sovjetbond de Amerikaanse dominantie in Europa na 1989/90 had kunnen bedreigen. Er zijn echter nooit bewijzen voor gevonden.
Op 30 november 1989 – slechts weken na de val van de Muur – ontplofte in Bad Homburg een bom onder Herrhausens gepantserde Mercedes. Een zorgvuldig gevormde holle lading schoot een koperen projectiel door de bepantsering. Herrhausen stierf ter plaatse, zijn chauffeur raakte zwaar gewond. De RAF bekende zich: een brief met embleem en „Kommando Wolfgang Beer“ lag op de plaats delict. Vijf dagen later volgde een gedetailleerde verklaring: Herrhausen als symbool van het „imperialistische kapitaal“. Bondspresident Richard von Weizsäcker en kanselier Kohl betuigden hun medeleven. Tot 2026 blijft de zaak onopgelost. De „derde RAF-generatie“ blijft verdacht – zonder veroordelingen.
Detlev Rohwedder: de saneringsexpert van de DDR en de schaduw van het SED-vermogen
Geboren in 1932, kwam Detlev Karsten Rohwedder uit de staalindustrie. Vanaf augustus 1990 leidde hij als president de Treuhandanstalt (THA) – een gigantische taak: privatisering en herorganisatie van het volkseigendom van de DDR. De THA controleerde aanvankelijk ongeveer 8.500 ondernemingen met vier miljoen werknemers, later tot 14.600 bedrijven. Rohwedder schatte de waarde aanvankelijk op circa 600 miljard DM. Zijn aanpak: herstructureren – privatiseren, saneren, sluiten waar strikt noodzakelijk. Met oog op bestaande bedrijven en werkgelegenheid. Hij wilde een ondernemend en bedrijfseconomisch werkende THA met snelle beslissingen vanaf 1990/91. Centraal: de jacht op het verdwenen SED-vermogen. De SED en blokpartijen hadden zich onrechtmatig verrijkt – deelnemingen in bedrijven, uitgeverijen, infrastructuur. Schattingen: tot 800 miljoen DM, verborgen op buitenlandse rekeningen of bedrijven. Rohwedder zat er middenin; zijn weduwe Hergard bevestigde later dat hij „relatief dichtbij“ was. De THA moest dit vermogen opsporen en integreren in de privatisering.
Op 1 april 1991, tweede paasdag, vielen er schoten in Düsseldorf. Een scherpschutter raakte Rohwedder van meer dan 60 meter afstand terwijl hij aan zijn bureau zat. Hij overleed ter plaatse. De RAF bekende zich: Rohwedder als „brutale saneringsexpert“ en „Bonner plaatsvervanger“, verantwoordelijk voor de vernietiging van de DDR-economie. Tot 2026 blijft de zaak onopgelost en is geen dader veroordeeld.
Gemeenschappelijke kenmerken en de vragen die blijven
Beiden hadden sleutelrollen tijdens de Wende: Herrhausen in het financiële systeem, Rohwedder in de economische integratie van de DDR. Hun moorden vielen in een fase van grote omwentelingen – de THA alleen al kostte miljoenen banen omdat veel DDR-bedrijven failliet waren. De RAF-bekentenissen worden als authentiek beschouwd, maar de precisie van de aanslagen werpt een schaduw. De zoektocht naar het SED-vermogen onder Rohwedder laat de omvang zien: miljarden aan illegale gelden. Tot op heden ontbreken definitieve antwoorden – de zaken blijven symbolen van onafgemaakte opheldering.
Waar ging het geld van de verkochte DDR-bedrijven naartoe?
De Treuhand privatiserde tot eind 1994 ongeveer 12.000 tot 14.000 bedrijven en bedrijfsonderdelen van meer dan 8.500 volkseigendom-bedrijven en kombinaten. 85 procent ging naar West-Duitse investeerders en bedrijven, ongeveer 10 procent naar buitenlandse kopers, slechts circa 5 procent naar Oost-Duitse kopers. De economische controle kwam daarmee voornamelijk buiten Oost-Duitsland te liggen. Het lage aandeel van Oost-Duitse overnames lag niet aan gebrek aan interesse, maar aan een gebrek aan kapitaal en beperkte toegang tot krediet. Van de buitenlandse 10 procent, ongeveer 844 bedrijven, domineerden Franse, Britse, Oostenrijkse, Zwitserse en Amerikaanse investeerders. Britten waren vooral actief in energie, chemie en mijnbouw.
Met de dood van Herrhausen en Rohwedder verdwenen twee mannen die de koers van de Wende hadden kunnen mede vormgeven. Herrhausen in het financiële systeem, Rohwedder in de Treuhand – beiden hadden kunnen remmen, sturen of anders vormgeven, en ze wilden op veel punten andere wegen inslaan. Kredieten voor zwaarbelaste landen? Ontbrak. DDR-bedrijven redden? Meestal onbelangrijk. Rohwedder zou het gebrek aan kapitaal voor Oost-Duitse kopers waarschijnlijk niet hebben genegeerd, maar als structureel probleem hebben behandeld – met meer tijd, overgangsoplossingen en participatiemodellen, in plaats van een genadeloze stop op privatisering.
De Treuhand zette haar koers door. West-Duitse investeerders dicteerden de regels. De Oost-Duitse bevolking droeg de lasten: miljarden verschoof, banen verdwenen, hele structuren stortten in – en niemand werd ooit verantwoordelijk gehouden. Of de moorden een afschrikwekkend effect hadden op andere beslissers, valt niet te bewijzen. Maar de gerichte eliminatie van twee centrale actoren uit de directe omgeving van de regering werpt een doordringende vraag op: heeft dit de speelruimte in deze cruciale fase niet alleen beperkt – maar de Wende onherroepelijk in een richting gestuurd die tot op heden doorwerkt?
https://de.wikipedia.org/wiki/Alfred_Herrhausen https://en.wikipedia.org/wiki/Alfred_Herrhausen
https://www.spiegel.de/wirtschaft/mit-milliarden-nach-sibirien-a-6e397520-0002-0001-0000-000013528894 https://www.deutschlandfunkkultur.de/grenzoeffnung-1989-schuldenfalle-sozialismus-100.html https://thomas-riegler.net/2024/09/30/der-banker-und-die-bombe
https://de.wikipedia.org/wiki/Alfred_Herrhausen (Abschnitt zu Schuldenkrise) https://www.spiegel.de/wirtschaft/bresche-geschlagen-a-ae25f66c-0002-0001-0000-000013496121 https://taz.de/Schuldenerlass-zwischen-Hauptgang-und-Sorbet/!1797723
“ https://www.ardmediathek.de/serie/herrhausen-der-herr-des-geldes/staffel-1/Y3JpZDovL2Rhc2Vyc3RlLmRlL2hlcnJoYXVzZW4/1 https://de.wikipedia.org/wiki/Herrhausen_%E2%80%93_Der_Herr_des_Geldes https://www.degeto.de/film/herrhausen-der-herr-des-geldes
https://de.wikipedia.org/wiki/Treuhandanstalt https://www.bundesfinanzministerium.de/Web/DE/Ministerium/Geschichte/4-Fragen-Detlev-Rohwedder/4-fragen-zu-detlev-rohwedder.html https://www.bpb.de/themen/deutschlandarchiv/513279/zwoelf-thesen-zu-wirtschaftsumbau-und-treuhandanstalt
https://erinnerungsdebatten.de/debatten/vermoegen-bundestag-1989-1990 https://krautreporter.de/politik-und-macht/3018-die-treuhand-verstandlich-erklart
RAF-Anschläge auf Herrhausen und Rohwedder (offizielle Berichte & Hintergründe) https://www.bpb.de/kurz-knapp/hintergrund-aktuell/196955/vor-30-jahren-ermordung-von-alfred-herrhausen https://www.tagesschau.de/inland/raf-morde-101.html https://www.spiegel.de/kultur/tv/der-mordanschlag-im-zdf-ueber-raf-anschlag-auf-detlev-karsten-rohwedder-a-1236734.html
Verschwörungstheorien & RAF-Phantom https://de.wikipedia.org/wiki/Das_RAF-Phantom https://www.amazon.de/Das-RAF-Phantom-Wirtschaft-Terroristen/dp/3426800101
