Het Duitse stroomdilemma

Op zonnige en windrijke dagen produceren windturbines en zonnepanelen in Duitsland regelmatig aanzienlijk meer stroom dan het land op dat moment verbruikt. Het probleem hierachter is in de kern eenvoudig: elektriciteit kan niet zomaar op het net ‘wachten’ zonder dat de leidingen overbelast raken. Stroom moet worden verbruikt op het exacte moment dat deze wordt opgewekt. Is er te veel aanbod, dan blijft er vaak maar één optie over: de stroom wordt weggegeven aan buurlanden – soms betaalt Duitsland zelfs geld om andere staten de stroom snel te laten afnemen. Volgens gegevens van het Bundesnetzagentur ging het in 2025 om zo’n 3,5 procent van de totale opwekking uit hernieuwbare energie.

Het ligt voor de hand om te vragen waarom de overtollige stroom niet gewoon wordt opgeslagen. Technisch gezien is dat mogelijk, maar in de praktijk stuit het op verschillende obstakels. Ten eerste zijn de benodigde hoeveelheden gigantisch: om de stroom van duizenden windturbines over meerdere dagen of zelfs weken op te slaan – bijvoorbeeld voor een zogenaamde Dunkelflaute in de winter, wanneer wind noch zon energie leveren – zijn batterij- of waterstofopslagsystemen nodig van een omvang die wereldwijd op deze schaal nog niet bestaat. Kleinere oplossingen zoals thuisbatterijen of wijkaccu’s kunnen weliswaar een enkele nacht overbruggen, maar zijn te klein om het gehele Duitse elektriciteitsnet door een dagenlange windstille periode te loodsen. Daarbij komt dat de bouw van grootschalige opslagfaciliteiten, zoals pompacculocaties of batterijparken, duur is, jaren duurt en door vergunningsprocedures extra wordt vertraagd.

Zo groeit het aantal zonne- en windenergie-installaties aanzienlijk sneller dan de bijbehorende opslagtechnologie kan bijhouden. Omdat overtollige stroom niet kan worden opgeslagen en door ontbrekende hoogspanningslijnen ook niet van Noord- naar Zuid-Duitsland kan worden getransporteerd, rest netbeheerders vaak niets anders dan aan de noodrem te trekken: windturbines worden uitgeschakeld. De exploitanten ontvangen hiervoor echter een wettelijke compensatie. De samenleving betaalt dus jaarlijks aanzienlijke bedragen voor stroom die nooit is geproduceerd, louter omdat deze niet kon worden getransporteerd of opgeslagen. Het verreweg grootste deel van deze zogenaamde redispatch-kosten gaat overigens niet naar deze compensaties, maar naar het op korte termijn inschakelen van gas- en kolencentrales die moeten bijspringen wanneer windstroom niet kan worden getransporteerd naar de plek waar deze nodig is.

Zodra de wind afneemt en de zon ondergaat, slaat de situatie om: de opgewekte stroom is niet meer toereikend. Op dat moment moeten gascentrales bijspringen of koopt Duitsland voor veel geld stroom terug uit het buitenland – niet zelden van dezelfde buurlanden die kort daarvoor nog geld toe kregen om het overschot over te nemen.Dit is geen technisch falen van de installaties, die immers betrouwbaar werken. Het is veeleer het resultaat van een energiebeleid dat de uitbreiding van wind- en zonne-energie in hoog tempo heeft doorgedrukt, terwijl opslag, waterstofinfrastructuur en krachtige stroomnetten jarenlang niet in dezelfde mate meegroeiden. Voor deze kloof betalen consumenten tot op de dag van vandaag de prijs, via de netbeheerkosten op hun energierekening.