Hoeveel vrijheid van meningsuiting duldt de EU nog?
Wanneer Ursula von der Leyen spreekt over “desinformatie”, klinkt dat allang niet meer als politieke discussie, maar als ziektebestrijding. In haar toespraak tijdens de Copenhagen Democracy Summit in mei 2024 gebruikte ze het beeld van een virus dat de democratie infecteert. Dit is geen toevallige metafoor. Wie informatie beschrijft als ziekteverwekkers, denkt niet in argumenten, maar in beheersing, isolatie en controle. Intussen wordt duidelijk dat deze taal niet zonder gevolgen blijft. Met het European Democracy Shield (EDS) krijgt de aanpak een institutionele vorm. Officieel is het doel het beschermen van democratische processen. Volgens de Commissie gaat het om nauwere samenwerking tussen EU-instellingen, ngo’s, fact-checkers, overheidsinstanties en grote onlineplatforms. Het klinkt technisch en onschuldig – maar dat is juist het punt.
Hier vindt een fundamentele verschuiving plaats. In plaats van valse beweringen openlijk te weerleggen, wordt steeds meer ingezet op preventie. “Prebunking” noemt men dit: burgers leren welke inhoud ze moeten wantrouwen – bij voorkeur voordat ze die überhaupt hebben gezien. Niet overtuiging staat centraal, maar voorkeursbehandeling. Niet debat, maar sturing.Sommigen zien hierin een vooruitgang. Anderen lezen het als wantrouwen tegenover hun eigen burgers. Wie gelooft dat mensen beschermd moeten worden tegen meningen, heeft al afstand genomen van het idee dat ze zelf kunnen oordelen. De volwassen burger wordt een risicogroep die “weerbaar” moet worden gemaakt – eventueel tegen zijn wil.
Het European Democracy Shield is bedoeld om desinformatie te herkennen, te coördineren en tegen te gaan. Critici vrezen echter dat hierdoor een informeel machtsnetwerk ontstaat: overheidsinstanties, gesubsidieerde ngo’s, fact-checkers en platformexploitanten bepalen gezamenlijk welke inhoud als problematisch geldt. Niet per se door verbod, maar door het beperken van bereik, waarschuwingen, contextualisering en algoritmische onzichtbaarheid. Het toegestane discours wordt niet verwijderd – het wordt beheerd.En daarmee rijst de cruciale vraag, die zelden expliciet wordt gesteld:
Wie bepaalt eigenlijk wat desinformatie is?
De politieke instellingen die zelf belangen hebben? Organisaties die deels afhankelijk zijn van publieke gelden en normatieve standpunten innemen? Of privéplatforms die onder druk van regelgeving liever te veel dan te weinig ingrijpen?Een democratie leeft ervan dat foute ideeën openbaar kunnen falen. Ze leeft ervan dat slechte argumenten worden vervangen door betere – niet door filters, labels en waarschuwingen. Wie inzet op preventieve controle, beschermt niet de democratie, maar verandert haar.
Vrijheid van meningsuiting is geen PR-term voor zondagse toespraken. Ze is luid, tegenstrijdig en vaak onaangenaam. Ze produceert onzin, provocatie en fouten. Maar daarin ligt juist haar waarde. Zonder deze openheid is er geen correctie van politieke fouten, geen innovatie en geen echte oppositie. Wanneer kritiek op pandemiebeleid, migratie, klimaatbeleid of buitenlands beleid reflexmatig als “democratiebedreigend” wordt bestempeld, wordt niet opgehelderd – maar gedelegeitimiseerd.
Vroeger noemde men dit debatcultuur. In de jaren ’60 konden figuren als Rudi Dutschke de staat frontaal bekritiseren. Velen vonden zijn ideeën verkeerd of gevaarlijk. Maar hij mocht spreken. Rudolf Augstein was het fel oneens – en nodigde hem toch uit. Niet omdat hij het ermee eens was, maar omdat hij het debat wilde. Vandaag zou men Dutschke waarschijnlijk niet weerleggen, maar “contextualiseren”. Zijn bereik beperken, zijn uitspraken nuanceren, zijn invloed neutraliseren. Beheer in plaats van confrontatie.
Het praten over een “virus” is daarom zo onthullend. Het toont een democratisch denken van boven naar beneden: hier de kenners, daar de te instrueren burgers. Een samenleving die gelooft dat ze haar burgers moet beschermen tegen gedachten, heeft al een probleem. Democratie vraagt om meer uitdaging, niet minder. Meer debat, niet meer pedagogiek. Meer vertrouwen in het beoordelingsvermogen van de mensen – en minder angst voor foute meningen. Want een democratie die bang is voor meningen, is niet sterk. Ze is onzeker.
Rede/Artikel aus dem Mai 2024 zur European Democracy Shield
Euronews: „Von der Leyen pitches plan to shield EU from foreign interference if re-elected“
https://www.euronews.com/my-europe/2024/05/14/von-der-leyen-pitches-plan-to-shield-eu-from-foreign-interference-if-re-elected euronews
Offizielle EU-Dokumente zum European Democracy Shield
European Democracy Shield – Veröffentlichungen der Europäischen Kommission
https://commission.europa.eu/publications/european-democracy-shield-documents_en
Foto: European Union / Ursprungsquelle – Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)
