Klimaatverandering in sneeuwbergen?

Een uitzonderlijk hevige winterstorm heeft de Verenigde Staten getroffen en minstens 42 mensenlevens geëist. Grote delen van het land kwamen tot stilstand door zware sneeuwval, ijzel en extreme recordkou. Vooral in het zuiden zaten na het wegtrekken van de storm honderdduizenden mensen nog steeds zonder stroom en verwarming, terwijl de temperaturen op een gevaarlijk laag niveau bleven. Een wereldwijde koudegolf houdt grote delen van de wereld in zijn greep.“Hoe past dit in de klimaatdiscussie en heeft het daar überhaupt iets mee te maken? Een blik op de beweging van de zon binnen het zonnestelsel roept een interessante vraag op.

De zon staat niet vast in het midden van ons zonnestelsel. Ze beweegt zich langzaam rond een punt dat het barycentrum wordt genoemd – simpel gezegd het gezamenlijke zwaartepunt van de zon en alle planeten samen. Vooral de enorme planeten Jupiter en Saturnus trekken de zon door hun zwaartekracht heen en weer. Dit werd al meer dan 300 jaar geleden door Isaac Newton beschreven. Daardoor verandert de afstand tussen zon en aarde heel licht: soms is de aarde een paar miljoen kilometer dichterbij, soms wat verder weg. Dat klinkt weinig op een afstand van 150 miljoen kilometer, maar omdat de zonnewarmte afneemt met het kwadraat van de afstand, schommelt de hoeveelheid energie die ons bereikt. Over vele jaren of eeuwen wordt dat merkbaar.
Precies dit zou een grote, langzame cyclus aandrijven die bekendstaat als de Hallstatt-cyclus. Deze duurt ongeveer 2200 tot 2600 jaar. Onderzoekers hebben oude gletsjers over de hele wereld onderzocht: in Noord-Amerika, Groenland, Europa, Nieuw-Zeeland en Zuid-Amerika. Overal groeiden de gletsjers of trokken zij zich terug, vrijwel gelijktijdig en steeds in intervallen van 2200–2600 jaar.

Dit komt overeen met oude waarnemingen van zonnevlekken, poollichten en uiterst kleine radioactieve deeltjes in ijslagen en jaarringen van bomen. Deze laten zien: wanneer de zon in bepaalde fasen minder actief is en verder weg staat, dringt er meer straling uit de kosmos door (kosmische straling). Daardoor ontstaan meer wolken in de atmosfeer. Meer wolken weerkaatsen meer zonlicht terug de ruimte in, waardoor de aarde afkoelt. Sommige onderzoekers zien hierin een verband met langdurige planeetstanden en zonneactiviteit, terwijl anderen dit als toeval beschouwen of als een effect dat wordt overstemd door andere factoren.

Voorbeelden uit de geschiedenis

Omgekeerd, bij een actievere en dichterbij staande zon, zijn er minder wolken en meer warmte aan het aardoppervlak. Dit verklaart veel grote klimaatveranderingen van de afgelopen 13.000 jaar. Voorbeelden uit de geschiedenis zijn de Kleine IJstijd (ongeveer 1650–1700), eerdere koude fasen zo’n 2400 jaar geleden waarin gletsjers groeiden, en warmere perioden daartussen, zoals de Romeinse tijd en de Middeleeuwen, toen er wijn werd verbouwd in Engeland en Vikingen Groenland koloniseerden. Hier komt ook de Schwabe-cyclus in beeld.

In oktober 2024 maakten NASA en NOAA iets bekend dat door velen nauwelijks werd opgemerkt: het zonnemaximum van de 11-jarige Schwabe-cyclus nr. 25 was bereikt. De zonnevlekken – borrelende magnetische stormen op het oppervlak van onze ster – hadden hun hoogtepunt overschreden. De zonneactiviteit neemt sindsdien langzaam maar onafwendbaar af. Minder zonnewind betekent meer kosmische straling die de aardatmosfeer binnendringt. Sommige wetenschappers verbinden juist deze overgangsfases met meer wolkenvorming, een hogere albedo en uiteindelijk afkoeling van onze planeet. Het maximum van 2024/25 was zeer zichtbaar: poollichten waren tot ver naar het zuiden te zien, satellieten ondervonden storingen en elektriciteitsnetten stonden in verhoogde staat van paraatheid.

Maar nu begint de dalende fase van de cyclus

In de winter van 2025/26 doet zich in veel regio’s van het noordelijk halfrond een sterke koudegolf voor. In de VS trekt een krachtige storm over het continent, van Arkansas tot New England. New York City beleeft een van de sneeuwrijkste dagen in decennia, Mississippi de zwaarste ijsstorm sinds 1994. Meer dan 12.000 vluchten worden geannuleerd, een half miljoen schoolkinderen blijven thuis en honderdduizenden huishoudens zitten zonder stroom. De arctische lucht blijft hardnekkig hangen – van Montana tot Florida gelden kouwaarschuwingen. Tegelijkertijd kent Moskou de zwaarste sneeuwval in meer dan 200 jaar. In Neder-Oostenrijk bevriezen waterleidingen, op de Balkan valt eerder sneeuw dan ooit tevoren en zelfs in oktober werden al temperaturen onder nul gemeten in Midden-Europa.

Sommigen zeggen: dit is precies wat kan volgen op een sterk zonnemaximum – een afkoelingsfase van mogelijk 30 tot 50 jaar, aangedreven door zon- en oceaancycli. De zon bereikte in 2024 haar hoogtepunt en trekt zich nu terug. Kosmische straling neemt toe, wolken worden dichter, de aarde weerkaatst meer zonlicht en ontvangt daardoor minder warmte. Rusland en enkele andere landen lijken zich alvast voor te bereiden op een kouder klimaat.
„Experts zijn het oneens over hoe het klimaat op de planeet en in het Noordpoolgebied zich in de toekomst zal ontwikkelen – en over de vraag of we werkelijk te maken hebben met globale opwarming of, zoals sommigen denken, of het hoogtepunt van de opwarming al achter ons ligt en nu een afkoeling zal volgen“, zei de Russische president Poetin tijdens een bijeenkomst met studenten van het Moskouse Instituut voor Natuurkunde en Technologie (MIPT).

Zonneactiviteit en de invloed op het aardklimaat

Naast Rusland zijn er ook wetenschappelijke stemmen die wijzen op onzekerheden in de klimaatdynamiek. Een voorbeeld is prof. Nir Shaviv, een Israëlische astrofysicus die gespecialiseerd is in zonneactiviteit en de invloed daarvan op het klimaat van de aarde. Shaviv benadrukt dat klimaatveranderingen altijd al deel uitmaakten van de aardgeschiedenis en waarschijnlijk nooit volledig zullen verdwijnen. Zoals hij het samenvat:
„Klimaatveranderingen hebben altijd bestaan en zullen waarschijnlijk nooit helemaal verdwijnen. Maar CO₂-emissies spelen niet de hoofdrol. Dat doet periodieke zonneactiviteit.“

Veel andere experts (vooral binnen westerse instituten) reageren hierop: dit zijn slechts weersextremen binnen een klimaat dat zich op lange termijn blijft opwarmen. Afzonderlijke koude winters bewijzen niets; de algemene trend is stijgend. Ook als het op sommige plaatsen ongewoon koud is, betekent dat niet dat de opwarming van de aarde is gestopt – lokale weerextremen zeggen niets over wereldwijde langetermijntrends. De invloed van de zon is te klein, en de langetermijntrend blijft stijgen door CO₂ en andere broeikasgassen – 2025 was ondanks alles een van de warmste jaren ooit.

De waarheid?

Ligt die ergens daartussen? Of misschien wel ergens anders? Is dit het begin van een langere afkoelingsfase en is het over 30 tot 50 jaar weer net zo koud als in de 17e eeuw? Of gaat het slechts om een harde maar tijdelijke fase binnen een langdurig warmer systeem? De komende vijf tot tien jaar zullen het uitwijzen.