Tot ongeveer 200 jaar geleden werd Antarctica beschouwd als een onbewoonde koude woestijn. Wie het continent als eerste betrad, blijft tot op de dag van vandaag onduidelijk. In het diepste zuiden ligt een gebied dat tegenwoordig bekend staat als Queen Maud Land – door Duitse onderzoekers in de jaren 1930 aangeduid als Neuschwabenland. Omringd door mythen, legendes en feiten blijft deze regio een fascinerend raadsel in de geschiedenis. Historisch vaststaat: de naamgeving Neuschwabenland werd door de nazi’s geïntroduceerd, en een Duitse expeditie plaatste vlaggen en meetinstrumenten in het gebied.
De oorsprong van de verhalen rond Neuschwabenland ligt op 17 december 1938: onder strikte geheimhouding vertrok een Duits schip, geleid door kapitein Alfred Ritscher, die al ervaring had met poolexpedities. Het 8.000 ton zware schip Schwabenland was uitgerust met twee vliegtuigen. De expeditie had officieel economische doelen: Duitsland wilde een jachtgebied voor de walvisvloot ontwikkelen om aan de vetbehoefte van het Derde Rijk te voldoen. De kosten en moeite van de expeditie waren extreem hoog: een schip van 8.000 ton, vliegtuigen, bemanning en bevoorrading over duizenden kilometers maakten het een enorme logistieke uitdaging. Noorwegen of de Noordelijke IJszee hadden veel efficiëntere walvisjachtgebieden geboden, die veel gemakkelijker bereikbaar waren. Vanuit het perspectief van opbrengst en risico was de Antarcticareis daarom moeilijk te rechtvaardigen – logistiek en economisch was het een zeer twijfelachtige onderneming. Hier begint de ongerijmdheid: over de expeditie doen talloze legendes de ronde. Sommigen beweren dat Hitler of hooggeplaatste nazi’s na het einde van de oorlog naar Antarctica zijn gevlucht. Bewijzen hiervoor zijn er niet, maar het idee van een geheime vesting in het eeuwige ijs blijft tot op de dag van vandaag de verbeelding prikkelen.
Onderzeeërs en raadsels
Na de Tweede Wereldoorlog doken de Duitse onderzeeërs U 977 en U 530 maanden na de capitulatie op in Mar del Plata, Argentinië. De bemanningen werden ondervraagd, en onmiddellijk laaiden speculaties op: hadden de boten geheime missies uitgevoerd? Sommige kranten verspreidden de theorie dat Hitler en andere nazifunctionarissen op deze manier in veiligheid waren gebracht. Historisch vaststaat echter alleen dat de onderzeeërs geïsoleerd onderweg waren en niemand kon bewijzen dat ze iets bijzonders vervoerden.
Operatie Highjump
De speculaties over het bestaan van een dergelijke vesting schoten definitief de hoogte in toen de VS in december 1946/januari 1947 met “Operatie Highjump” een enorme militaire actie in Antarctica startten, met bijna 5.000 soldaten, 33 vliegtuigen en 13 schepen. Tot op de dag van vandaag bestaan er veel tegenstrijdige meningen over waarom Operatie Highjump überhaupt werd uitgevoerd. Velen zijn van mening dat voor het onderzoek van Antarctica zo’n groot militair vertoon niet nodig was. In plaats daarvan vermoedt men dat de VS in het eeuwige ijs van de Zuidpool iets anders verwachtten, of dat ze de positie van de Sovjets wilden verkennen, waarmee ze al in de Koude Oorlog verwikkeld waren. Officieel was het doel van de operatie om logistieke processen en uitrusting onder extreme omstandigheden te testen.
Er deed zich echter een reeks ongelukken voor: op 30 december stortte het watervliegtuig George 1 neer tijdens een patrouillevlucht. Na bijna twee weken werden overlevenden gevonden, maar drie mannen overleefden de crash niet, en negen andere vliegtuigen moesten defect worden achtergelaten. Voor buitenstaanders leek de opeenstapeling van ongelukken bijna mysterieus. Op de terugreis naar Nieuw-Zeeland gaf admiraal Richard E. Byrd een interview aan een journalist van de International News Service, dat op 5 maart 1947 werd gepubliceerd in El Mercurio. Hij zei: “Ik wil niemand bang maken, maar de bittere realiteit is dat in het geval van een nieuwe oorlog de Verenigde Staten zullen worden aangevallen door vliegtuigen die over een of beide polen vliegen.” Byrd sprak over het strategische belang van de poolgebieden, maar de combinatie van onverklaarde ongelukken, de omvang van de expeditie en zijn opmerkelijke uitspraken creëerde een blijvende indruk van geheimzinnigheid.
Wat admiraal Byrd precies bedoelde, blijft tot op de dag van vandaag onduidelijk. Kort daarna werd er gesproken over een Antarctisch Verdrag, een internationale overeenkomst die bepaalt dat het onbewoonde Antarctica tussen 60 en 90 graden zuiderbreedte uitsluitend voor vreedzaam gebruik, met name wetenschappelijk onderzoek, is gereserveerd. Het verdrag werd in 1959 tijdens de Antarctische Conferentie in Washington besproken door twaalf ondertekenende staten en trad in 1961 in werking. Opmerkelijk is dat alle staten zich tot op heden aan dit verdrag houden, hoewel er geen permanente militaire controle is die overtredingen onmiddellijk kan voorkomen. Naleving wordt vooral afgedwongen door satellietbewaking en diplomatieke druk.
Weerstations en feiten
Vaak wordt beweerd dat de Russen een nazibasis in Neuschwabenland hebben gevonden. In werkelijkheid ontdekten Russische onderzoekers in 2016 overblijfselen van het Duitse weerstation “Schatzgräber” – maar dit was op het eiland Alexandra Land, niet in Antarctica. Daar vonden ze munitie, persoonlijke bezittingen en apparatuur met hakenkruizen. Het station diende de Wehrmacht voor weersobservaties en had niets te maken met een geheime vesting op de Zuidpool.
Verborgen continenten
Satellietgegevens van de Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA) tonen aanwijzingen voor oeroude, onder de ijskap verborgen continentale structuren.
Zwaartekrachtmetingen wijzen op enorme geologische formaties – overblijfselen uit een aardse voorgeschiedenis die veel ouder lijkt dan alles wat we over de continenten weten.
Neuschwabenland blijft zo een plek tussen gedocumenteerde feiten en open vragen. Historisch vaststaat de Duitse expeditie van 1938/39 – haar naam, haar doelen, haar tijd. Net als de latere Operatie Highjump. Maar de verhalen over onderzeeërs, verdwenen vliegtuigen en de raadselachtige uitspraken van de Amerikaanse poolonderzoeker Richard E. Byrd scheppen tot op de dag van vandaag een sfeer van mysterie en toeval die zich nooit volledig liet verklaren.
Het Antarctica-verdrag van 1959 garandeert nog steeds dat het continent uitsluitend in dienst staat van vrede en wetenschap – en opmerkelijk genoeg is het nog nooit door een land geschonden. Misschien is dat toeval, misschien politieke noodzaak.Of het toont aan dat Antarctica op een vreemde manier een andere wereld is – een wereld waarin naties zich aan regels houden, omdat ze weten dat er daar beneden iets groters rust dan macht of bezit. Zo blijft Neuschwabenland een plaats waar feiten, raadsels en menselijke verbeelding samenvloeien – een stil hoofdstuk van de aarde dat zich tot op heden aan volledige verklaring onttrekt.
