Een bijtend, zoetig-rottend mengsel van gekookt stro en loog hing tientallen jaren boven Oude Pekela. Voor de mensen daar, zo’n 10 kilometer van de Duitse grens, was dat geen stank, maar de geur van werk en loon – een toekomst waar hun ouders alleen maar van konden dromen. Wie tegenwoordig door Oude Pekela en Oost-Groningen rijdt, ziet vooral vlak akkerland, rustige kanalen en dorpen die weinig verraden van hun industriële verleden. En toch was deze streek, het zogenoemde Oldambt, ruim een eeuw lang een van de belangrijkste centra van de Europese strokartonindustrie – een bedrijfstak die nu bijna helemaal vergeten is.

Het gele goud

Aan het eind van de negentiende eeuw keek de wereld niet naar het gebied waar Emsland, Oost-Friesland en de Nederlandse provincie Groningen samenkomen vanwege schepen of thee, maar vanwege stro. In de kleilanden groeide de tarwe manshoog, en de boeren wisten nauwelijks wat ze met de bergen halmen aan moesten – totdat het begin van het industriële tijdperk iets nog dringender nodig had dan brood: verpakkingen. Kisten voor alles wat per schip en per spoor de wereld rondging. Bij het dorsen van tarwe en rogge kwam veel stro vrij, dat als afvalproduct nauwelijks een markt had. In de tweede helft van de negentiende eeuw ontdekten ondernemers dat je uit dit stro – gekookt, gemalen en tot banen geperst – een bruikbaar, goedkoop karton kon maken, dat vooral als verpakkingsmateriaal gewild was. Langs de kanalen, waarover zowel het stro werd aangevoerd als de kartonbanen werden afgevoerd, ontstonden geleidelijk de eerste fabrieken.
Het Pekelder Diep, het kanaal dat door Oude Pekela loopt, werd de levensader van deze bedrijfstak: tot acht strokartonfabrieken vestigden zich in de loop der tijd aan de oevers, en ook in het naburige Scheemda en in andere plaatsen in de regio kwamen bedrijven bij. Een van de bekendste was de fabriek “De Toekomst” in Scheemda, die rond 1900 werd opgericht en tot in de jaren zestig produceerde. Oude Pekela werd het centrum van deze industrie. Acht fabrieken stonden soms dicht op elkaar langs één enkel kanaal, het Pekelder Diep – allemaal draaiden ze dag en nacht. Mannen kookten stro in reusachtige loogketels, vrouwen sorteerden het afgewerkte karton. Hele gezinnen werkten in de fabrieken, het ritme van het dorp werd bepaald door de ploegendiensten, en het wel en wee van de bedrijven bepaalde het wel en wee van de hele gemeente.

Hoe het karton ontstond

De productie van strokarton was een omslachtig proces in meerdere stappen. Eerst werd het stro gehakseld en vervolgens samen met kalk en stoom in enorme, draaiende kogelkokers zachtgekookt. Daarna maalden speciale maalstenen en een maalwerk de massa tot een fijne vezelbrij, de zogenoemde strostof. Deze brij werd gezeefd, tot een natte baan gevormd en over hete, draaiende walsen geperst en gedroogd. Aan het eind lag er een afgewerkte strokartonbaan, die werd opgerold en klaargemaakt voor de verkoop.

Achteraf wordt de milieubelasting door de strokartonindustrie vaak voorgesteld alsof giftige chemicaliën de kanalen hadden vergiftigd. Dat raakt de eigenlijke oorzaak niet precies. Noch kalk noch natron, die bij het kookproces werden gebruikt, zijn op zichzelf giftige stoffen – beide behoren tot de oudste en meest gebruikte hulpstoffen in ambacht en industrie. Het probleem lag veeleer in de enorme hoeveelheid afvalwater die bij de productie vrijkwam en in de organische samenstelling ervan: bij het koken en verwerken van het stro kwamen grote hoeveelheden plantaardig, eiwitrijk materiaal vrij, dat samen met het overige procesafvalwater rechtstreeks in de kanalen werd geloosd. Dit organische materiaal begon in het water te ontbinden, verbruikte daarbij de in het kanaal opgeloste zuurstof en veroorzaakte door rottingsprocessen zwavelwaterstof – die kenmerkende geur van rotte eieren, waarover omwonenden van het Pekelder Diep tientallen jaren klaagden. Vissen stierven niet door vergiftiging met chemicaliën, maar stikten in zuurstofarm, vervuild water.

Het lozen van productieafvalwater in rivieren en kanalen was in die tijd allerminst een schandaal of een bewuste overschrijding, maar tientallen jaren lang gangbare, juridisch nauwelijks beperkte praktijk – niet alleen in de strokartonindustrie, maar in vrijwel alle bedrijfstakken van die tijd. Pas met groeiend milieubewustzijn en strengere wetgeving vanaf eind jaren zestig veranderde een algemeen aanvaarde gewoonte in een serieus probleem, dat de bedrijven onder druk zette. Hoe zichtbaar het probleem inmiddels was, blijkt uit een bezoek in 1969: koningin Juliana kwam naar Oude Pekela en bekeek het vervuilde water van het Pekelder Diep.

Onrust in de fabrieken: de “Rode Maandagen” van 1969

Dat de situatie in de sector in 1969 sowieso gespannen was, bleek ook uit het sociale conflict. In dat jaar legden zo’n 2.300 arbeiders van de strokartonindustrie in Oude Pekela en omgeving wekenlang steeds op maandag het werk neer – de zogenoemde “Rode Maandagen”. Onder leiding van stakingsleider Fré Meis eisten de arbeiders hogere lonen en gelijktrekking met de beloning in andere industriële sectoren. De stakingen sleepten zich voort tot in het najaar, tot op 27 oktober 1969 een nieuwe cao de lonen met 30 gulden per week verhoogde en het conflict voorlopig beslechtte.

De neergang kwam desondanks en voltrok zich niet van de ene op de andere dag, maar gedurende zo’n twee decennia, gedragen door meerdere ontwikkelingen die elkaar versterkten. Enerzijds kwam het uit stro gewonnen karton steeds meer onder druk te staan van karton van gerecycled oudpapier, dat vanaf de jaren vijftig en versterkt in de jaren zestig steeds goedkoper en in grotere hoeveelheden beschikbaar werd en in veel toepassingen het strokarton kon vervangen. Anderzijds werd de milieuwetgeving strenger: met de in 1969 aangenomen Nederlandse Wet verontreiniging oppervlaktewateren moesten bedrijven voor het eerst in aanzienlijke mate investeren in zuiveringsinstallaties en reinigingstechniek – kosten die veel van de vaak kleine, verouderde fabrieken niet meer konden opbrengen. De fabriek “De Toekomst” in Scheemda had al in 1968 de poorten gesloten, nog voordat deze wetswijziging van kracht werd; in de jaren daarna volgden andere bedrijven. Wie het overleefde, werd meestal overgenomen door grotere papier- en kartonconcerns als Bührmann-Tetterode, KNP of later Kappa en uiteindelijk opgelost in hun structuren.

De gevolgen voor de regio

Met het verdwijnen van de fabrieken verloor Oost-Groningen zijn belangrijkste werkgever, en de economische nood van de regio werd jarenlang een politiek thema. Bijzonder zichtbaar werd de onvrede in 1971, toen zich bij het station van Winschoten duizenden demonstranten verzamelden, georganiseerd door het “Comité Noodklok Oost-Groningen”, om te protesteren tegen de hoge werkloosheid en de economische achteruitgang van de regio. Achtentwintig Tweede Kamerleden reisden speciaal af. De gebeurtenis getuigde van dezelfde structurele problemen als de stakingen van 1969. Nog in 1975 noemden prinses Beatrix en prins Claus de regio tijdens een bezoek openlijk een “noodgebied” – een term die laat zien hoe diep de crisis op dat moment al zat.

Toen de laatste schoorstenen zwegen, verdween niet alleen een werkgever. Er verdween een heel samenspel van ploegendiensten, gezinnen en saamhorigheid. Een vergelijkbare vervanging heeft de regio tot op de dag van vandaag niet gevonden. Oude Pekela en de gemeente Pekela behoren al jaren tot de armste gemeenten van Nederland. De werkloosheid is hoog, veel gezinnen zijn aangewezen op een uitkering, en de plaatselijke voedselbank krijgt steeds meer klanten. De combinatie van hoge werkloosheid, lage geletterdheid en het ontbreken van een sterke middenstand houdt de regio tot op heden vast.

De bodem is rijk, de gemeente niet

Het wrange daaraan: onder Pekela ligt heel wat waarde. Turf werd hier eeuwenlang gewonnen, tegenwoordig haalt men zand, zout en gas uit de bodem, ter waarde van vele miljoenen euro’s. In de gemeentekas vloeit daarvan niets. De Nederlandse bodemschatten behoren bij wet toe aan de Staat, de winsten gaan naar bedrijven en naar Den Haag. Pekela ontvangt slechts de onroerendezaakbelasting op installaties en gebouwen. Een voormalig bestuurder van de gemeente zegt dat men anders had kunnen leven zoals de inwoners van de olielanden aan de Golf. De grote gasbel onder Pekela is inmiddels bijna leeg. Vroeger rook het naar werk en stro. Nu ruikt het naar niets.
Foto: Eric Koch / ANEFO / Nationaal Archief – Streik der Kartonarbeiter in Oude Pekela, 29. September 1969.

Bodenschätze und heutige Lage:

Oude Pekela, Armut und Strohkarton:

Fré Meis und der Streik 1969:

Noodklok Oost-Groningen 1971:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *