Vanaf het begin golden de sancties van de EU tegen Rusland als het scherpste civiele middel van het Westen. Het doel was duidelijk: het Kremlin economisch wurgen, de oorlog in Oekraïne duurder maken en een politieke koerswijziging afdwingen. Maar twee jaar en achttien sanctiepakketten later, komt er een ander beeld naar voren.
Op 18 juli 2025 heeft de Europese Unie haar 18e sanctiepakket tegen Rusland aangenomen. Het doel is om door economische druk de oorlogskas van Moskou leeg te maken en zo de aanvalsoorlog tegen Oekraïne te bemoeilijken.
Inhoud van het sanctiepakket: Het centrale element is de verlaging van het prijsplafond voor Russische ruwe olie tot 47,60 Amerikaanse dollar per vat. Daarnaast zijn alle activiteiten in verband met de gaspijpleidingen Nord Stream 1 en 2 verboden, en zijn de sancties tegen Russische LNG-bedrijven aangescherpt. Deze maatregelen moeten Rusland beperken in zijn inkomsten uit energie-export en de toegang tot westerse technologie bemoeilijken. De handhaving van de sancties blijkt lastig. Een groot deel van de Russische olie-export loopt via tankervloten die onder wisselende vlaggen opereren in zogenaamde “schaduwvloten”, buiten het bereik van westerse toezichtmechanismen. Prijsplafonds zijn daarom moeilijk af te dwingen.
Nog belangrijker is dat Rusland erin geslaagd is zijn handelsstromen succesvol te heroriënteren. Meer dan 80% van de Russische olie-export gaat tegenwoordig naar Azië – vooral naar China en India. Deze landen zijn bereid om ondanks de sancties Russische olie en steenkool te kopen, vaak tegen lagere prijzen. Betalingen gebeuren steeds vaker in Chinese yuan of Indiase roepies in plaats van in dollars of euro’s. Bovendien verlopen technologie-import en financiële transacties vaak via derde landen, wat de effectiviteit van de sancties ondermijnt.
Economische situatie in Rusland
Ondanks de druk blijkt de Russische economie en staatsbegroting veerkrachtig. De inkomsten uit energie-export zijn weliswaar gedaald door kortingen, maar niet ingestort. De Russische economie blijft groeien, gesteund door overheidsmaatregelen en nieuwe handelspartners.
Tegelijkertijd bouwt Rusland zijn eigen technologische productie uit – ook op gebieden waarvan lang werd gedacht dat het onmogelijk was. Halfgeleiders worden steeds vaker in eigen land geproduceerd, vervangende producten voor westerse merken schieten als paddenstoelen uit de grond. Veel daarvan is misschien geïmproviseerd, maar het toont vooral één ding: Rusland past zich aan. En wel sneller dan velen in het Westen hadden verwacht.
De EU daarentegen verliest aan invloed. Met elk nieuw pakket verbreekt zij niet alleen handelsrelaties, maar ook politieke communicatiekanalen. Wat ooit een – toegegeven – ingewikkelde wederzijdse afhankelijkheid was, is nu een bijna volledige breuk. De prijs? Hoge energie- en productiekosten in Europa, een daling van het industriële concurrentievermogen en de opkomst van nieuwe geopolitieke allianties waarin Europa geen plaats meer heeft.
Sancties hebben effect – maar niet altijd zoals bedoeld. Ze verzwakken niet alleen het doelwit, maar veranderen ook de afzender. Ze vernietigen vertrouwen, verkleinen de handelingsruimte en verbranden bruggen die nodig zouden kunnen zijn voor toekomstige onderhandelingen.
Daarom geldt meer dan ooit: men moet met zijn tegenstander praten. Niet om het eens te zijn. Niet om te sussen. Maar om te begrijpen welke dynamieken aan het werk zijn – en welke opties überhaupt nog openstaan.
Rusland zal deze oorlog niet beëindigen omdat westerse maatregelen symbolisch krachtig zijn. Alleen als het voor Moskou rationeel is om ermee te stoppen, zal dat gebeuren. De EU-sancties zetten Rusland economisch onder druk en bemoeilijken de toegang tot westerse financiële markten. Toch heeft Rusland de gevolgen grotendeels kunnen opvangen door zijn handelsrelaties te herstructureren en alternatieve routes te gebruiken. De sancties hebben bovendien hoge kosten voor de EU veroorzaakt, vooral door stijgende energieprijzen en economische lasten.
Op lange termijn blijft het onzeker of de sancties het gewenste effect zullen hebben. Rusland zou sterker uit deze heroriëntatie kunnen komen, terwijl de EU aan invloed inboet. Als de EU in de nieuwe wereldorde meer wil zijn dan een toeschouwer, moet ze begrijpen dat sancties altijd in twee richtingen werken. Ze zijn geen exacte instrumenten, maar hebben veel onvoorspelbare neveneffecten.
