Commentaar.
“Volgens het idee van de NSDAP zijn wij de Duitse linkerzijde… Niets is hatelijker voor ons dan het rechtse nationale blok van propriëtaire burgers.” Dr. Joseph Goebbels in “Der Angriff”, 06.12.1931Deze tekst gaat niet over de AfD of Alice Weidel, maar over historische feiten. In haar gesprek met Elon Musk zei Alice Weidel: “Adolf Hitler was geen rechtse rakker, maar een socialist en een communist.” Wat velen zien als een provocatie heeft historische wortels. Hitler zelf beschreef het nationaalsocialisme als een synthese van nationalisme en socialisme, wat tot op de dag van vandaag vaak verkeerd wordt begrepen. Weidel raakte een gevoelig punt met zijn uitspraak, ook al had hij het op één punt mis.Hitler was geen communist; het waren waarschijnlijk zijn racistische waanideeën die volledig indruisten tegen de klassenleer van het communisme. Hij zag hen als zijn gevaarlijkste rivalen in de strijd tegen de liberale democratie en het kapitalisme.
Hitler noemde zijn ideologie “socialisme”, maar deze verschilde van het klassieke socialisme. De uitspraak van Weidel benadrukt een belangrijk punt: het nationaalsocialisme toont, zoals de naam suggereert, grote overeenkomsten met socialistische ideeën. Vergelijkbare tendensen zijn vooral te zien in de nadruk op de “nationale gemeenschap”, de afwijzing van bepaalde vormen van kapitalisme en het gebruik van een planeconomie. De NSDAP (Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij) heette oorspronkelijk DAP (Duitse Arbeiderspartij) en werd opgericht door Anton Drexler, die beïnvloed was door socialistische ideeën. Drexler was ontevreden over de internationale oriëntatie van de SPD en wilde zich richten op de belangen van de Duitse bevolking, die leed onder inflatie en economische crisis. Zijn oplossing was een “nationaal socialisme”. Het motto “Gemeinnutz vor Eigennutz”, dat Hitler socialisme noemde, betekende de compromisloze vertegenwoordiging van de belangen van het volk naar binnen, terwijl het nationalisme deze belangen compromisloos naar buiten vertegenwoordigde.
De NSDAP (Nationaal Socialistische Duitse Arbeiderspartij) heette voor de naamsverandering de DAP (Duitse Arbeiderspartij). Ze werd opgericht door de socialist Anton Drexler, die werd beschouwd als Hitlers mentor. Drexler was erg ontevreden over de internationale oriëntatie van de SPD. Hij wilde dat de partij de belangen van haar eigen volk behartigde, dat op dat moment leed onder een hoge inflatie en een economische crisis. Voor Drexler was de oplossing de invoering van het nationaalsocialisme. Het Duitse socialisme, zogezegd. De meedogenloze vertegenwoordiging van de belangen van het volk intern, volgens het principe van “algemeen welzijn voor eigenbelang”, wat Hitler socialisme noemde, en de meedogenloze vertegenwoordiging van de belangen van het volk extern, betekende nationalisme.
Goebbels verwoordde het anders. In zijn boek uit 1931: Der Nazi-Sozi, Fragen und Antworten für den Nationalsozialisten, schreef Goebbels uitgebreid tegen het kapitalisme, de klassenstrijd en de bevrijding van de arbeider met behulp van het socialisme. Citaat: “Wij willen een Duitsland van de arbeidersklasse”, tegen het liberalisme. “Liberalisme sterft dat socialisme.
Socialistische Retoriek van de NSDAP
Arnulf Baring bracht een ander standpunt naar voren en benadrukte dat het nationaalsocialisme met zijn collectivistische en antikapitalistische kenmerken een linkse beweging was. Op het eerste gezicht lijken dergelijke inschattingen ongelooflijk, maar ze zijn goed gedocumenteerd. In 1931 verklaarde Goebbels in een krant: „Volgens de ideeën van de NSDAP zijn wij de Duitse linkerzijde … niets is ons meer gehaat dan het rechtsgerichte burgerlijk-nationalistische blok.“ En natuurlijk noemden ze zichzelf kameraden. Kameraad is een typische term van linkse partijen en gaat terug op de SAP (Sozialistische Arbeiterpartei), die in 1875 werd opgericht. Hier schrijft de Mitteldeutsche National-Zeitung van 1 januari 1938 (vijf jaar na Hitlers machtsovername): „Er is waarschijnlijk geen land ter wereld dat met grotere voldoening een socialistische balans van het afgelopen jaar zou kunnen opstellen dan Duitsland. Geen land kan trotsere successen op het gebied van socialisme laten zien, geen regering heeft meer gedaan voor de werkenden van haar volk dan die van het Duitse Rijk.“
De nationaalsocialisten voerden een “strijd tegen rechts”.
Hitler zelf zei in 1944: „Ik heb geprobeerd een nieuw begrip te definiëren onder het motto dat uiteindelijk nationalisme en socialisme onder één voorwaarde hetzelfde zijn: namelijk dat men het volk centraal stelt in alles wat nastrevenswaardig is.“ Een leidende spreuk van de Hitlerjugend was: „De vijand staat rechts.“ De leus „De vijand staat rechts“ werd daadwerkelijk gebruikt in acties van de Hitlerjugend (1932–1934), en de nazi’s voerden een tactische „strijd tegen rechts“ tegen conservatieve rivalen. Deze retoriek was vermoedelijk bedoeld om arbeiders van de SPD en KPD aan te trekken. Historici zoals Ian Kershaw beschouwen deze als propaganda, omdat de NSDAP na 1933 vakbonden vernietigde. Toch vertegenwoordigden delen van de partij, zoals de Strasser-vleugel, duidelijk socialistisch getinte ideeën, zodat onduidelijk blijft of de retoriek puur tactisch was of ook werkelijke overtuigingen weerspiegelde.
.In Duitsland is het moeilijk om je bezig te houden met de linkse aspecten van Hitlers ideologie en de eenzijdige definitie van ‘rechts’ ter discussie te stellen. Hierdoor wordt het mogelijk om veel ideologische elementen van het nationaalsocialisme te negeren, die tegenwoordig ook uit verschillende stromingen weer opduiken. Zonder serieuze discussie over hun wortels kunnen gelijkmakerij, totalitair denken, censuur, haat tegen andersdenkenden, planeconomie en controle over alle levensgebieden opnieuw intrede doen in ons leven. Een zeer goed artikel hierover heeft ook het tijdschrift Focus gepubliceerd. De uitspraak van Weidel zou ons aan het denken moeten zetten over de classificatie van het nationaalsocialisme, en men kan zich afvragen waarom het ons momenteel zo belangrijk lijkt om deze discussie te vermijden. De Jüdische Rundschau beveelt een boek aan van Rainer Zitelmann, waarin wordt uiteengezet waarom Hitler geen rechtse, maar een antikapitalistische revolutionair was, die het conservatieve verachtte.
Hitler voerde maatregelen door die zowel “linkse” als “rechtse” elementen hadden: de onteigening van Joods vermogen (ca. 120 miljard Reichsmark) was een racistisch, nationalistisch beleid dat diende voor de financiering van de oorlog en de verrijking van het regime (Götz Aly, Hitlers Volksstaat, 2005). Programma’s zoals “Kraft durch Freude” (KdF)-vakanties bevorderden de “volksgemeenschap”. Stalin voerde eveneens “linkse” en “rechtse” politiek: de gedwongen collectivisering en onteigeningen van boeren (bijv. Holodomor, 3–7 miljoen doden) waren nominaal gericht op een klassenloze samenleving, maar waren autoritair en repressief (Anne Applebaum, Red Famine, 2017). Beide regimes vermoordden “eigen” aanhangers als die in de weg stonden (NS: SA in de “Nacht van de Lange Messen”; Stalin: trotskisten in de zuiveringen), om hun macht te beveiligen. De NSDAP gebruikte socialistische retoriek, bijvoorbeeld via de Strasser-vleugel. Clara Zetkin (KPD) eiste in 1931 een “arbeidersdictatuur”, wat aantoont dat velen een sterke leiding wilden – een stemming die de nazi’s benutten met hun flexibele “linkse of rechtse” retoriek. Beide regimes maakten gebruik van “verdeel en heers”, zoals Hannah Arendt in The Origins of Totalitarianism (1951) benadrukt, om hun macht te verstevigen.
